Kontrahent prosi o odroczenie płatności, rozkłada dług na raty albo po prostu zwleka, a Ty nie chcesz jeszcze kierować sprawy do sądu. To najlepszy moment, by zabezpieczyć wierzytelność. Dobrze dobrane zabezpieczenie sprawia, że jeśli dłużnik jednak nie zapłaci, szybciej uzyskasz tytuł egzekucyjny, zyskasz dodatkowego dłużnika albo pierwszeństwo przed innymi wierzycielami.
Faktoring, ubezpieczenie, gwarancja – nie zawsze się opłacają
Najczęściej polecane sposoby zabezpieczenia płatności to produkty finansowe. Sprawdzają się przy dużej skali działalności, ale przy pojedynczej wierzytelności lub małej firmie często są nieopłacalne albo w ogóle niedostępne:
- Faktoring – faktor płaci za fakturę wcześniej i może przejąć ryzyko niewypłacalności odbiorcy. Kosztuje prowizję, ma limity, a faktor sam ocenia odbiorcę – dłużnika, który już zalega, zwykle nie przyjmie.
- Ubezpieczenie należności – opłacalne przy stałym portfelu odbiorców. Wypłata obejmuje zwykle część długu (do ok. 90%) i tylko wtedy, gdy nie zachodzi żadna z przesłanek odmowy. Już przeterminowanej faktury nikt nie ubezpieczy.
- Gwarancja bankowa lub ubezpieczeniowa, kaucja gwarancyjna – standard w robotach budowlanych i zamówieniach publicznych. Musi ją jednak zlecić i opłacić dłużnik, a bank lub ubezpieczyciel udzieli jej tylko kontrahentowi w dobrej kondycji.
W typowej sytuacji (jedna lub kilka zaległych faktur, dłużnik, który obiecuje zapłatę) lepiej sprawdzają się prawne zabezpieczenia wierzytelności. Są tanie lub bezpłatne, większość da się ustanowić od ręki, a każde z nich daje realną przewagę w przyszłej windykacji.
Kiedy zabezpieczyć wierzytelność
- dłużnik prosi o rozłożenie długu na raty lub przesunięcie terminu – to Twoja karta przetargowa: czas w zamian za zabezpieczenie;
- zawierasz ugodę i chcesz, by w razie jej niedotrzymania nie zaczynać od pozwu;
- dłużnik sprzedaje majątek, zmienia zarząd lub siedzibę i obawiasz się, że wkrótce nie będzie z czego odzyskać pieniędzy;
- kontynuujesz dostawy dla odbiorcy, który już ma zaległości;
- dług zaciągnęła spółka z o.o., a chcesz, by odpowiadał za niego także jej właściciel lub członek zarządu.
Większość zabezpieczeń wymaga podpisu dłużnika lub osoby trzeciej. Dlatego najlepszy moment to negocjacje: dłużnik, który chce uniknąć pozwu i dostać raty, zwykle zgodzi się na zabezpieczenie. Zanim podpisze, każemy mu też uznać dług na piśmie – to przerywa bieg przedawnienia.
Sposoby zabezpieczenia wierzytelności, które stosujemy
1. Weksel in blanco z deklaracją wekslową
Weksel in blanco to dokument podpisany przez dłużnika (wystawcę), ale jeszcze niewypełniony co do kwoty i terminu płatności. Deklaracja wekslowa określa, kiedy i do jakiej kwoty możesz go uzupełnić – np. o zaległe raty z odsetkami.
Co zyskujesz: z wekslem idziesz do sądu w postępowaniu nakazowym. Nakaz zapłaty z weksla jest od razu tytułem zabezpieczenia – jeszcze przed uprawomocnieniem możesz zająć rachunek dłużnika lub wpisać hipotekę. W procesie dłużnik musi wykazać, że nie jest winien, a nie odwrotnie.
Na co uważać: weksel musi podpisać osoba uprawniona do reprezentacji; deklaracja wekslowa nie może pozwalać na wpisanie dowolnej kwoty; roszczenia z weksla własnego przedawniają się po 3 latach od terminu płatności. Weksel może wystawić także osoba trzecia – np. wspólnik dłużnika.
2. Poręczenie cywilne i poręczenie wekslowe (awal)
Poręczyciel zobowiązuje się zapłacić dług, jeżeli nie zrobi tego dłużnik (art. 876 k.c.). Najczęściej poręczają właściciel lub członek zarządu spółki, wspólnik albo spółka powiązana.
Co zyskujesz: drugi majątek, z którego możesz odzyskać pieniądze – także prywatny majątek osoby stojącej za spółką. Jeśli umowa nie stanowi inaczej, poręczyciel odpowiada solidarnie z dłużnikiem: po terminie płatności możesz żądać zapłaty od razu od niego, bez wykazywania, że egzekucja z majątku dłużnika jest niemożliwa.
Na co uważać: oświadczenie poręczyciela musi być złożone na piśmie pod rygorem nieważności, a przy poręczeniu za dług przyszły trzeba wskazać jego kwotę maksymalną. Jeżeli wierzytelność zabezpiecza weksel, poręczenie można złożyć bezpośrednio na wekslu (awal) – wtedy poręczyciel odpowiada wekslowo i również można go pozwać w postępowaniu nakazowym. Gdy poręczyciel ma małżonka, zgoda małżonka ułatwia późniejszą egzekucję z majątku wspólnego.
3. Hipoteka przymusowa
Hipoteka przymusowa obciąża nieruchomość dłużnika bez jego zgody – wpisuje ją sąd wieczystoksięgowy na wniosek wierzyciela. Można ją uzyskać na wszystkich nieruchomościach dłużnika (art. 109–111¹ ustawy o księgach wieczystych i hipotece).
Co zyskujesz: pierwszeństwo zaspokojenia z nieruchomości przed zwykłymi wierzycielami – także wtedy, gdy dłużnik sprzeda nieruchomość albo ogłosi upadłość lub restrukturyzację. Hipoteka idzie za nieruchomością: nowy właściciel kupuje ją z Twoim obciążeniem.
Na co uważać: sama zaległość nie wystarczy. Podstawą wpisu jest tytuł wykonawczy (np. akt notarialny z poddaniem się egzekucji z klauzulą wykonalności, nakaz zapłaty z weksla) albo postanowienie sądu o udzieleniu zabezpieczenia. O zabezpieczenie można wystąpić jeszcze przed pozwem, ale wtedy pozew trzeba złożyć w terminie wyznaczonym przez sąd (najwyżej 2 tygodnie). Wniosek trzeba złożyć, zanim dłużnik zbyje nieruchomość – dlatego liczy się szybkość. Nieruchomości we wspólności małżeńskiej nie obciążysz tytułem wydanym tylko przeciw jednemu małżonkowi.
Jeżeli dłużnik współpracuje, prostsza jest hipoteka umowna ustanowiona w akcie notarialnym – często razem z poddaniem się egzekucji (pkt 5).
4. Przystąpienie do długu
Osoba trzecia przystępuje do istniejącego długu jako dodatkowy dłużnik solidarny, a dotychczasowy dłużnik nadal odpowiada. Kumulatywne przystąpienie do długu nie jest uregulowane w Kodeksie cywilnym, ale jest dopuszczalne na zasadzie swobody umów i ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Co zyskujesz: przystępujący odpowiada jak za własny dług – za należność główną i odsetki, także te narosłe wcześniej. Zapłaty możesz żądać od niego od razu, bez wcześniejszego wzywania dłużnika. Upadłość dłużnika nie zwalnia przystępującego, a układ w restrukturyzacji nie ogranicza jego odpowiedzialności.
Na co uważać: można przystąpić tylko do długu istniejącego i nieprzedawnionego – a więc dokładnie w sytuacji zaległej faktury. Umowę zawieramy na piśmie, najlepiej trójstronnie (wierzyciel, dłużnik, przystępujący). Typowy przystępujący: wspólnik lub członek zarządu spółki z o.o., wspólnik spółki cywilnej, małżonek dłużnika.
5. Poddanie się egzekucji w akcie notarialnym (art. 777 k.p.c.)
Dłużnik składa u notariusza oświadczenie o poddaniu się egzekucji co do zapłaty określonej kwoty w określonym terminie (art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c.) albo do kwoty maksymalnej, z terminem na wystąpienie o klauzulę (pkt 5).
Co zyskujesz: akt notarialny jest tytułem egzekucyjnym – bez procesu. Jeśli dłużnik nie zapłaci, sąd nadaje mu klauzulę wykonalności w postępowaniu klauzulowym, a z tytułem wykonawczym od razu idziesz do komornika i możesz wpisać hipotekę przymusową. Oszczędzasz miesiące i koszty pozwu.
Na co uważać: oświadczenie złożone w innej formie niż akt notarialny jest nieważne. Akt musi precyzyjnie wskazywać kwotę (lub kwotę maksymalną), termin i stosunek prawny, z którego wynika dług – nie obejmie późniejszych dostaw ani aneksów. Egzekucji może się poddać także właściciel rzeczy obciążonej hipoteką lub zastawem, ale wtedy tylko z tej rzeczy (pkt 6). Przygotowujemy treść oświadczenia i uzgadniamy akt z notariuszem.
6. Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej
Sprzedawca rzeczy ruchomej zastrzega, że kupujący stanie się jej właścicielem dopiero po zapłacie całej ceny (art. 589–591 k.c.). Kupujący może towaru używać, ale nie może go skutecznie sprzedać ani obciążyć.
Co zyskujesz: jeśli kupujący nie zapłaci, możesz odstąpić od umowy i odebrać towar jako jego właściciel, zamiast ustawiać się w kolejce wierzycieli. Gdy kupujący ogłosi upadłość, możesz żądać wyłączenia rzeczy z masy upadłości (art. 101 Prawa upadłościowego).
Na co uważać: działa tylko dla rzeczy ruchomych i trzeba je zastrzec przy sprzedaży – to zabezpieczenie przyszłych dostaw dla odbiorcy, który już zalega, nie towaru wydanego wcześniej bez zastrzeżenia. Zastrzeżenie stwierdza się pismem; wobec wierzycieli kupującego i w jego upadłości jest skuteczne tylko wtedy, gdy pismo ma datę pewną. Wprowadzamy tę klauzulę do Twoich OWU i umów sprzedaży.
7. Zastaw rejestrowy i zastaw zwykły
Zastaw obciąża rzecz ruchomą lub prawo dłużnika (np. maszyny, pojazdy, zapasy, udziały, wierzytelności). Przy zastawie rejestrowym rzecz zostaje u dłużnika, a zastaw powstaje z chwilą wpisu do rejestru zastawów.
Co zyskujesz: pierwszeństwo zaspokojenia z przedmiotu zastawu przed innymi wierzycielami, bez względu na to, kto stanie się jego właścicielem. W umowie zastawu rejestrowego można przewidzieć zaspokojenie bez sądu: przejęcie przedmiotu zastawu na własność albo sprzedaż w przetargu publicznym przeprowadzonym przez notariusza lub komornika. Zastaw nie wygasa przez przedawnienie samej wierzytelności (poza odsetkami).
Na co uważać: zastaw rejestrowy wymaga umowy pisemnej i wniosku do sądu rejestrowego – do wpisu nie masz zabezpieczenia. Przedmiot zastawu musi być dokładnie opisany i mieć realną wartość; sprawdzamy, czy nie jest już obciążony. Zastaw zwykły jest prostszy (umowa i wydanie rzeczy wierzycielowi), ale wymaga, by rzecz trafiła w Twoje ręce, więc w obrocie firmowym stosuje się go rzadziej.
Które zabezpieczenie wybrać – porównanie
| Zabezpieczenie | Czy potrzebna zgoda dłużnika | Forma | Co daje w razie braku zapłaty | Najlepsze, gdy… |
| Weksel in blanco | tak | pisemna + deklaracja wekslowa | szybki nakaz zapłaty, od razu tytuł zabezpieczenia | chcesz tanio i szybko przygotować się do sądu |
| Poręczenie / awal | poręczyciela | pisemna pod rygorem nieważności | drugi dłużnik, często z prywatnym majątkiem | za spółką stoi osoba z majątkiem |
| Hipoteka przymusowa | nie | wniosek do sądu + tytuł wykonawczy lub postanowienie o zabezpieczeniu | pierwszeństwo z nieruchomości, także w upadłości | dłużnik ma nieruchomość i może ją zbyć |
| Przystąpienie do długu | przystępującego | pisemna | dodatkowy dłużnik solidarny od zaraz | dług już istnieje i jest wymagalny |
| Poddanie się egzekucji (art. 777 k.p.c.) | tak | akt notarialny | tytuł egzekucyjny bez procesu | ugoda ratalna, wysoka kwota |
| Zastrzeżenie własności | tak (w umowie sprzedaży) | pismo z datą pewną | odzyskanie towaru, wyłączenie z masy upadłości | kontynuujesz dostawy dla zalegającego odbiorcy |
| Zastaw rejestrowy | tak | umowa pisemna + wpis do rejestru | pierwszeństwo z rzeczy, możliwe zaspokojenie bez sądu | dłużnik ma maszyny, pojazdy, zapasy |
Zabezpieczenia można łączyć. Typowy pakiet przy ugodzie ratalnej to uznanie długu, weksel in blanco poręczony przez członka zarządu i akt notarialny z poddaniem się egzekucji – przy niewielkim koszcie daje kilka niezależnych dróg odzyskania pieniędzy.
Jak pracujemy
- Analiza wierzytelności i dłużnika – sprawdzamy dokumenty, termin przedawnienia oraz majątek dłużnika i osób z nim powiązanych (weryfikacja kontrahenta). Od tego zależy, które zabezpieczenie realnie zadziała.
- Rekomendacja i wycena – proponujemy zabezpieczenie lub pakiet zabezpieczeń dopasowany do kwoty i ryzyka.
- Negocjacje z dłużnikiem – przygotowujemy porozumienie: harmonogram spłaty w zamian za zabezpieczenie.
- Dokumenty – przygotowujemy deklarację wekslową, umowę poręczenia lub przystąpienia do długu, umowę zastawniczą, klauzule zastrzeżenia własności, projekt aktu notarialnego; składamy wnioski do sądu wieczystoksięgowego i rejestru zastawów.
- Monitoring – pilnujemy terminów i przedawnienia. Gdy dłużnik przestanie płacić, od razu przechodzimy do windykacji należności z gotowymi narzędziami.
Cena: [do uzupełnienia – np. ryczałt za analizę i pakiet dokumentów; koszty notariusza i opłaty sądowe osobno].
FAQ – zabezpieczenie wierzytelności
Czy można zabezpieczyć wierzytelność bez zgody dłużnika? Bez współpracy dłużnika można uzyskać hipotekę przymusową lub zajęcie majątku, ale wymaga to tytułu wykonawczego albo postanowienia sądu o zabezpieczeniu. Pozostałe zabezpieczenia wymagają podpisu dłużnika lub osoby trzeciej – dlatego warto je wynegocjować, zanim dług zrobi się duży.
Czy można zabezpieczyć dług, który już jest po terminie? Tak. Przystąpienie do długu, poręczenie, weksel, zastaw i akt notarialny z poddaniem się egzekucji można ustanowić dla wierzytelności już wymagalnej. Wyjątkiem jest zastrzeżenie własności, które musi być częścią umowy sprzedaży.
Czym różni się poręczenie od przystąpienia do długu? Poręczyciel odpowiada za cudzy dług na wypadek, gdyby dłużnik nie zapłacił, i może poręczyć także za dług przyszły. Przystępujący staje się współdłużnikiem istniejącego długu i odpowiada jak za własny.
Czy weksel in blanco jest bezpieczny dla wierzyciela? Tak, jeśli ma dobrze napisaną deklarację wekslową i podpis osoby uprawnionej. Błędy w deklaracji lub wypełnienie weksla niezgodnie z nią dają dłużnikowi zarzuty w procesie.
Czy uznanie długu jest zabezpieczeniem? Nie daje dodatkowego majątku, ale przerywa bieg przedawnienia i ułatwia proces. Zawsze łączymy je z co najmniej jednym zabezpieczeniem z listy.
Co się dzieje z zabezpieczeniem, gdy dłużnik ogłosi upadłość? Hipoteka i zastaw dają pierwszeństwo zaspokojenia z obciążonego majątku, zastrzeżenie własności pozwala wyłączyć rzecz z masy, a poręczyciel i przystępujący do długu nadal odpowiadają całym majątkiem.
Umów konsultację
Dłużnik prosi o czas? Daj mu go w zamian za zabezpieczenie. Opisz wierzytelność, a zaproponujemy zabezpieczenie dopasowane do kwoty i sytuacji dłużnika.